Üzümlə deepfake düzəldiblər: addım-addım nə etməli

İlk yarım saat: heç nəyi silməyin

Adamların əksəriyyəti eyni səhvi edir — şəkli və ya söhbəti dərhal blokladıqları üçün, sonradan şikayət yazanda əllərində heç nə qalmır. Platforma və hüquq-mühafizə orqanı sizin nə hiss etdiyinizə deyil, nəyi göstərə bildiyinizə baxır.

Bu, saxta məzmunla razılaşmaq demək deyil. Sadəcə silmə düyməsini bir neçə dəqiqə gözlədib, əvvəlcə surətini götürmək deməkdir.

Şəkli və ya videonu yayan adamla mübahisəyə girməyin, hədə gəlirsə pul ödəməyin. Ödəniş bu hallarda demək olar ki, həmişə ikinci tələbi gətirir.

• Söhbəti, profili və məzmunu silməyin, bloklamayın — əvvəlcə yazın.
• Cavab yazmayın, təhdid etməyin, «sil, yoxsa...» yazışmasına girməyin.
• Pul, kripto və ya yeni şəkil tələb olunursa, verməyin.
• Yaxın bir adama danışın. Bunu tək daşımaq lazım deyil və şahid olması sonradan işə yarayır.

Dəlili düzgün toplamaq

Dəlil dedikdə mükəmməl bir sənəd nəzərdə tutulmur. Sadəcə, sonradan başqasına «bu, bu tarixdə, bu ünvanda idi» deyə biləcəyiniz qədər tam bir qeyd nəzərdə tutulur.

Ekran görüntüsünü kəsməyin. Tam ekran çəkilişində brauzerin ünvan sətri, saat və hesabın adı bir yerdə görünür — məhz bu üçlük onu şəkildən dəlilə çevirir. Telefonda bunu almaq çətindirsə, həmin səhifəni kompüterin brauzerində açıb yenidən çəkin.

Video üçün ekran videosu çəkin. Statik ekran görüntüsü videonun mövcud olduğunu göstərmir; ekran videosu isə səsi, oynatma sayğacını və şərhləri də saxlayır.

• Profilin tam linkini kopyalayıb ayrıca mətn faylına yazın — istifadəçi adı sonradan dəyişdirilə bilər.
• Yayımlanma tarixini, paylaşım sayını və şərhləri də çəkin.
• Faylları redaktə etməyin, kəsməyin, üzərinə yazı əlavə etməyin — orijinal fayl daha inandırıcıdır.
• Hər şeyi bir qovluğa yığın və faylları tarixlə adlandırın: 2026-08-22-instagram-profil.png.

Platformaya şikayət: hansı yol daha tez işləyir

Böyük platformaların hamısında süni intellektlə düzəldilmiş və razılıq olmadan yayılan məzmun üçün ayrıca şikayət kateqoriyası var. Ümumi «bu məzmun mənə xoş gəlmir» şikayəti demək olar ki, həmişə cavabsız qalır; doğru kateqoriya isə nəticə verir.

Seçim varsa, «mənim şəklim/kimliyim icazəsiz istifadə olunub» və ya «razılıq olmadan yayılan məhrəm görüntü» kateqoriyasını seçin. Bu iki başlıq bir çox platformada prioritet növbəyə düşür.

Şikayəti bir dəfə göndərib gözləməyin. Şikayət nömrəsini yadda saxlayın, cavab gəlməsə bir neçə gün sonra təkrar edin. Eyni məzmunu birdən çox hesab paylaşıbsa, hər biri üçün ayrıca şikayət lazımdır.

Məhrəm xarakterli deepfake söhbətidirsə, StopNCII.org kimi beynəlxalq xidmətlər şəklin özünü yükləmədən, yalnız rəqəmsal izini (hash) paylaşaraq bir neçə platformada eyni anda qarşısını almağa kömək edir. Bu xidmət pulsuzdur.

Rəsmi müraciət və hüquqi tərəf

Azərbaycanda başqasının şəklindən icazəsiz istifadə, saxta profil yaratmaq və şəxsi həyata müdaxilə ilə bağlı məsuliyyət nəzərdə tutulub. Yığdığınız dəlillərlə polisə rəsmi ərizə ilə müraciət edə, onlayn insidentlər üzrə rəsmi kanallara məlumat verə bilərsiniz.

Açıq deyək: biz hüquqşünas deyilik və bu səhifə hüquqi məsləhət deyil. Konkret işinizdə hansı maddənin tətbiq olunacağını yalnız vəkil deyə bilər. Bizim burada verdiyimiz şey, vəkilə və ya polisə getdiyiniz zaman əlinizin boş olmaması üçün lazım olan praktiki hissədir.

Bir vacib istisna: məzmunda uşaq varsa, bu, adi şikayət mövzusu deyil. Belə halda heç bir alətə, bota və ya xidmətə həmin şəkli yükləməyin və dərhal hüquq-mühafizə orqanına müraciət edin.

Şəklin harada yayıldığını tapmaq

Bir yerdə gördüyünüz məzmun adətən tək yerdə qalmır. Silinmə tələbi göndərməzdən əvvəl neçə ünvanda olduğunu bilmək lazımdır, yoxsa birini sildirib digərlərindən xəbərsiz qalırsınız.

Pulsuzdan başlayın, çünki çox vaxt kifayət edir və bizim işimizə yaramasa da sizin işinizə yarayır. Google Şəkillər və Google Lens eyni faylın surətlərini tapır. Yandex tərs şəkil axtarışı bu sahədə pulsuz alətlər arasında ən yaxşı nəticəni verir və üzü kəsib ayrıca axtarmağa imkan tanıyır. Faylı bir az kəsib yenidən yoxlamaq da fərqli nəticələr gətirir.

Bunlar boş qayıdırsa, üz axtarışı fərqli bir sual verir: eyni üz başqa bir kadrda, başqa səhifədə görünürmü. Faylı deyil, üzü axtardığı üçün saxta şəkilin başqa bir versiyasını və ya sizin şəkilinizin götürüldüyü ilkin mənbəni üzə çıxara bilir.

Burada dürüst olmaq lazımdır. Deepfake üzün həndəsəsini bir qədər dəyişdirir — nə qədər çox dəyişdirilibsə, uyğunluq ehtimalı bir o qədər azalır. Üstəlik əhatə qismidir: bağlı hesablar, qapalı qruplar və giriş tələb edən səhifələr heç bir qanuni axtarışda görünmür. Boş nəticə «heç yerdə yoxdur» demək deyil, «indekslənmiş mənbələrdə tapılmadı» deməkdir.

Bu axtarışı öz üzünüz üçün, yaxud sizinlə əlaqə saxlayan adamı yoxlamaq üçün edin. Kimisə izləmək, ünvanını tapmaq və ya uşaq şəklini yoxlamaq üçün istifadə etməyin — bunlar həm etik deyil, həm də bizim qaydalarımızın pozulmasıdır.

Bir görüntünün deepfake olduğunu necə göstərmək olar

Şikayət yazarkən «bu mən deyiləm» cümləsi tək başına zəifdir. Nəyin uyğunsuz olduğunu göstərsəniz, daha inandırıcı olur.

Süni intellektlə düzəldilən görüntülərdə səhvlər adətən eyni yerlərdə olur: barmaqlar və əl quruluşu, qulaq və sırğa, diş sırası, saçın kənarı ilə fonun birləşdiyi xətt, eynək çərçivəsinin sınması, üzdəki işıqla fondakı işığın uyğunsuzluğu, videoda göz qırpmanın qeyri-təbii ritmi və dodaqla səsin bir az sürüşməsi.

Ancaq bunu da deyək: onlayn «deepfake aşkarlama» alətlərinin nəticələri etibarsızdır. Həm saxta görüntüyə «əsl», həm əsl şəklinizə «saxta» deyə bilirlər. Belə bir alətin nəticəsini sübut kimi təqdim etməyin; öz orijinal fayllarınız və uyğunsuzluqların konkret siyahısı daha güclüdür.

Ən güclü arqumentiniz orijinal şəkildir. Saxta məzmun sizin hansısa açıq şəkilinizdən düzəldilibsə və həmin şəkilin çəkilişdən qalan orijinal faylı (tarix və kamera məlumatları ilə) sizdədirsə, mənbənin sizə aid olduğunu göstərmək asanlaşır.

Bir dəfə baxmaq kifayət etmir

Silinmə tələbi işlədikdən sonra da mövzu bağlanmır. Eyni fayl aylar sonra başqa bir saytda, başqa bir kanalda peyda ola bilər və bunu ancaq yenidən axtarsanız görəcəksiniz.

Ayda bir dəfə eyni yoxlamanı təkrarlayın. Bu, on dəqiqəlik işdir və dünən təmiz çıxan nəticənin bu gün də təmiz olduğu mənasına gəlmədiyini xatırlatmaq üçün lazımdır.

Eyni zamanda açıq profillərinizdəki üzbəüz, yüksək keyfiyyətli şəkillərin sayını azaltmaq gələcək üçün ən sadə qorunmadır. Bu, günahın sizdə olduğu demək deyil — sadəcə xammalı azaltmaq deməkdir.